Als je tijdens je vliegreis al geen tandpasta en parfum of een flesje water in je handbagage mag meenemen, hoe moet dat dan met rollen filmmateriaal? Een rondvraag. Met medewerking van Anton van Munster, Richard van Oosterhout, Bastiaan Houtkooper, Hoyte van Hoytema, Danny van Deventer, Gabor Deak, Flip Bleekrode, Sander Snoep, Rolf Dekens, Mark de Blok en Robby Müller.

Vervoer in het vrachtruim is uitgeloten. X-ray machines in de onderaardse assemblagegebieden voor koffers, geven nog meer straling af dan die voor handbagage. Tijdens een vlucht naar Peru ontmoette ik eens een Britse cameraman die met zijn crew onderweg  was naar de Machu Picchu. In zijn handbagage - een Samsonite trolley - droeg hij de  body van zijn Aaton. Maar zijn  cassettes en het materiaal gingen met de bagage het vrachtruim is. "We vliegen in enkele dagen heel Zuid-Amerika door. We hebben meer dan 92 rollen film bij ons", legde hij uit, "onmogelijk om die bij me te dragen, ik neem het risico".

Dat was in 1997. Ik reisde zelf toen voor het eerst met filmmateriaal door die regio, om er een film te maken over een visser op het Titicacameer.

Fogged or unfogged? (Framegrabs 'La ?öltima Trucha')

Ik heb toen die blikken constant bij me gehouden en langs x-ray machines geloosd. Maar dat is al weer 10 jaar geleden. Hoe is het nu?

Binnenkort vertrek ik naar Lahdak, in India om er een documentaire te draaien. Over de arts Rigzin Tundup, zijn medewerkers en hun medicinale plantage en kruidenpraktijk. We zullen daar gaan draaien in onherbergzame gebieden, in nomaden kampen en afgelegen dorpen. Overdag is het er heet, 's nachts ijskoud. (heb ik me laten vertellen).En er is natuurlijk geen 'plug and play' elektriciteitsnet.

Via de all@ mailinglijst heb ik rondvraag gedaan naar de ervaringen die NSC-ers met het vervoer van 'raw stock' hebben opgedaan. Er kwamen aardig wat reacties op binnen.  Bijna iedereen kiest ervoor en adviseert het materiaal mee te nemen in de handbagage om het hoogstpersoonlijk uit de scanapparaten te houden. En als er iets 'not done'  is - iedereen is het daar over eens -  is dat wel de methode van die Britse  cameraman. Na wat geschuif en gepuzzel in  de wordprocessor neemt het de vorm aan van een digitaal ronde tafelgesprek. Over ongewenste filmbelichting.

Anton van Munster's reactie zet  de toon. Hij is net een week terug uit Tanzania met 30 kilo aan belicht 35 mm filmnegatiefmateriaal. In zijn handbagage. Anton heeft de blikken verdeeld over een rugzak en twee kodak tasjes. Anton over 'het controle moment': " Vriendelijk blijven, wisselzak meenemen voor  onderzoek ter plekke, zorgen dat je op tijd bent - eigenlijk moet je ervoor zorgen dat je bij de eersten bent die inchecken." Anton gaf net als alle anderen aan - dat het 'out of the question' is dat het materiaal het vrachtruim  in gaat en dat het niet door welke scanner dan ook moet gaan.

  Anton van Munster

Hoyte van Hoytema zegt over zo'n ervaring - enkele jaren geleden in Afrika: " Ik heb een een aantal jaar geleden een aantal rollen 16mm naar Afrika, onbelicht meegenomen en belicht weer mee terug. De rollen die ik in de ruimbagage  had gepakt hadden ruis en x-ray schade, zo veel dat ze eigenlijk onbruikbaar waren. Was natuurlijk dom. Budget stress gecombineerd met mijn onwetendheid. Mijn tip dus. Nooit film in ruimbagage, altijd handbagage, omdat de x-ray machines hier vele malen minder gevoelig zijn afgesteld. Ook geldt dat hoe meer lichtgevoelige film, hoe meer  de schade."

  Hoyte van Hoytema

Sander Snoep:  Het is mij nooit gelukt om materiaal veilig in te  checken. Dus moet je het meenemen in de handbagage en een wisselzak meenemen om security ambtenaren de rollen te laten voelen. Helaas is er geen veilig  alternatief. Meestal van te voren toestemming vragen aan marechaussee om  extra gewicht in handbagage mee te nemen.

  Sander Snoep

Flip Bleekrode: " Negatief vervoeren als ingecheckte bagage samen met andere koffers is een garantie voor problemen. De sterkte van de X-ray camera's is vele malen sterker dan wat voor handbagage gebruikt wordt. Hoewel elke luchthaven zal beweren dat de x-rays voor de handbagage filmsafe zijn, heb ik  altijd geprobeerd (met succes) de filmblikken uit de x--ray te houden, door meteen m.b.v. een klein wisselzakje de beveiligingsbeambte aan te bieden om het te onderzoeken; het beste werkt  dan om een demonstratie in daglicht met een dummy-rol in een zwart zakje in een  filmblik te geven (je hebt in ieder geval én leeg blik, zak en bobby nodig voor de shoot!). Blijf vriendelijk, medewerkend en zorg dat je geen haast hebt, dus zorg dat je in deze ongelooflijk drukke vakantieperiode zeer riant op tijd bent, want je staat zomaar drie kwartier tot een uur te wachten tot je je spulletjes door het apparaat kan laten rollen! als je geen privium-pas hebt."

  Flip Bleekrode

Richard van Oosterhout kiest voor een ander aanpak:

"Ik heb juist enkele weken op een deserted Carribean island gedraaid. Beste methode is om via een grote koerier (fedex, DHL) te laten versturen. Zij gaven ons garantie op geen X-RAY en dat is allemaal prima gegaan. Afspraken met vliegmaatschappijen e.d. is tijdrovend en nooit waterdicht (sinds 9-11). Ook omdat er zoveel bedrijven bij betrokken zijn. Handbagage e.d. is dus echt te link en te omslachtig."

Richard van Oosterhout

Danny van Deventer: " Natuurlijk zijn er gespecialiseerde transportbedrijven, maar ik kan mij voorstellen dat je het materiaal liever bij je houdt. Voorbereiding door produktie; probeer altijd een (schriftelijk!) contact te leggen  met de autoriteiten op de luchthavens onderweg. Indien ruim van te voren voorbereid, kun je vaak goede hulp verwachten. Wees voorbereid op tegenwerking en steekpenningen. Een brief met de kop "to whom it may concern..." en daaronder een officieel verzoek aan 'L.S.'  om je alle medewerking te verlenen ivm deze  belangrijke filmproductie, het trekt soms mensen  over  de streep."

Danny van Deventer

Robby M?ºller vertelt dat er van het materiaal voor Paris Texas enkele shots gefogged waren en verloren zijn gegaan nadat het materiaal in een niet goed afgesloten blik in de buurt van een x-ray machine was gekomen. Maar dat was in een ziekenhuis. Hij zegt dat je ervoor moet zorgen dat het materiaal niet door de douane gaat. Om te voorkomen dat het gescanned wordt. Verder bemoeit hij zich er niet mee. De handling van het materiaal is in handen van de producent en zijn assistenten. Ook voor de film die hij binnenkort zal gaan draaien in Indonesi?´.

Robby M?ºller

Richard: "Handbagage is te gevaarlijk vanwege het grote aantal en je bent overgeleverd aan individuele personen aan 'het loket'. dat is mijn ervaring in ieder geval. Het was voor mij de eerste keer dat ik via fedex materiaal verstuurde, en het ging vlekkeloos inclusief hun verzekering en hun materiaalbehandeling (speciale NON X-RAY dozen met lood en het hele circus.) komt ook omdat ik echt ver afgelegen zat, misschien valt het met India wel weer mee? De Caribbean is extra streng vanwege drugs-traffic bijvoorbeeld, maar zo is er altijd wel wat."

Flip: " Zeer waarschijnlijk weegt je handbagage meer dan het toegestane maximum; vermeldt dat je film/video/foto spullen vervoert en opeens is een hoop mogelijk (misschien ook je onboard batterijen). En laat produktie aankondigen bij de luchtvaartmaatschappij dat je overgewicht hebt. Over  het algemeen maakt het niet zoveel uit, maar in ieder geval heb je je best gedaan."

Danny: "Ook zijn er veel vliegvelden tegenwoordig die beschikken over een 'particle analyser'.  Voordeel; blikken gaan niet door de x-ray en hoeven ook niet open. Een veiligheidsbeambte neemt eenvoudigweg met een tissue enkele blikken af; de tissue gaat in de analyser en deze scant op moleculair niveau naar ieder denkbare verboden materie. Na 10 minuten loop je gewoon door. Relaxter kan niet. Kijk of je speciale loodzakken voor (kleinbeeld)film kunt krijgen. HAMA heeft ze. Ik weet niet of ze nog worden verkocht. Als je ze kunt krijgen; koop er meer dan je nodig hebt. Het is een prima investering!!!"

Mark de Blok: " Ik heb 'n aantal jaren geleden in India gedraaid voor Discovery en had eigenlijk voor het materiaal niet meer nodig dan 'n wisselzak zodat  de dienstdoende ambtenaar even kon 'voelen'".

  Mark de Blok

Danny: " De meest vervelende situatie is een discussie met het personeel vlak voor de x-ray. Altijd een wisselzak mee in de handbagage voor die beambten die een steekproef willen nemen. Hij een hand  in de zak en jij een hand in de zak. Wellicht overtuigt dit al."

Gabor Deak: " Ik heb heel vaak problemen gehad op verschillende vliegvelden. Een aantal jaar geleden heb ik een sticker gemaakt (van een kodak 50D) waar i.p.v. 50 asa 2500 asa opstaat (photoshop). In de laatste jaren heb ik tientallen malen gebruikt en altijd zonder discussie (de x-Ray is tot 1600 asa goed, maar ik vertrouw het nooit, zeker niet  buiten (Europa). De materiaal ging nooit door de x-ray. Jij moet wel een wisselzak meenemen om hun de rollen te laten "voelen" als zij het willen."

  Gabor Deak (links)

Danny: "Als laatste middel is er (naast de gebruikelijke smeekbede) de mogelijkheid om de gevoeligheid van de film belachelijk te overdrijven. De beambte heeft meestal geen verstand  van film - alleen van de waarde tot welke zijn machine veilig zou zijn voor jouw film. Door te zorgen dat jouw ASA daar ver boven ligt heb je wellicht nog ruimte om te maneuvreren. Om dit overtuigend te brengen heb ik eens meegemaakt dat de producent een kodak-label heeft   gescand en daarna gefotoshopt tot 3000 asa ofzo. Daar labels van gemaakt en die op alle blikken plakken."

  Gabor's sticker: 'Kodak EXR 2500D Color Negative Film'

Flip: "Een andere kwestie zijn batterijen: deze worden vaak gezien als potentially hazardous (bijv. Li-Ion) of zijn op de x-ray niet te onderscheiden van een gezellig bommetje; en dan moet je helemaal de kelder in, koffer openmaken, hetgeen vaak niet lukt omdat je geen tang  of schaar bij je hebt om de tie-wraps open te maken. Extra gedoe en vertraging dus."

Rolf Dekens heeft een boekje samengesteld voor zijn NFTVA studenten over draaien in het buitenland. Daarin vele bruikbare tips en suggesties: over het aanvragen en het gebruik van een carnet, je presentatie bij de douane (" Een geschoren, fris en vriendelijk gezicht verkleint de kans op narigheid bij de douane. Doe maar net alsof je niet ontzettend gaar bent.") en de handling van equipment en filmstock. Rolf: " Je neemt je camera altijd mee als handbagage. Nooit in het ruim. Als je je camera niet mee mag nemen als handbagage moet je het vliegtuig niet instappen, je moet net zolang stennis  schoppen tot je dat apparaat wel mee mag nemen. De verzekering dekt de schade nooit en  als ie weg is, is ie weg. Einde film. Over het X-rayen van filmmateriaal bestaan vele theorien. Zo zijn de scanapparaten op Schiphol geschikt voor materiaal tot 1600 ASA, zeggen ze. Probeer in eerste instantie de  rollen in je hand te houden als je door het poortje loopt. Als je een zeurpiet hebt en je  materiaal moet door de scanner, vraag dan of ze de intensiteit kunnen verlagen, als ze dat  niet willen, regel dan dat de scanner op dat moment geen koffers van anderen aan het checken is. Dan gaat ie namelijk weleens heen en weer en dat nog een keer. Als je het echt niet meer vertrouwt, laat dan op je eindbestemming een wig trekken bij het lokale  filmlaboratorium. Draai 50 meter van 1 rol en laat dat ontwikkelen en scannen en je ziet of  alles nog goed is. Oliver Stone moest bij de film Alexander een enorme veldslag opnieuw draaien omdat het materiaal onherstelbaar beschadigd was door de X-ray.  Op Schiphol kan je bij de controle vragen om een speciale controle. Ze gaan met een wattenstaafje langs de †buitenkant van alle blikken, het pluizige weefsel wordt in een apparaat geplaatst wat de substantie controleert op hard- en softdrugs."

  Rolf Dekens

Bastiaan Houtkooper : Dat met een watje afnemen van monsters die dan spectraal geanalyseerd worden is inderdaad om sporen van drug, kruit en semtex etc. op te sporen maar wordt meestal gedaan naast de X-ray. Dirk Teenstra heeft ooit een heel stel grote PVC kokers gemaakt waarin precies de film rollen passen en waar ook losse PVC kappen voor te koop zijn. Die hebben we bekleed met lood (opengeknipte HAMA zakken) en in verschillende lengtes gemaakt. Die hebben echt jaren dienst gedaan en alleen op de laatste trip zijn ze gesneuveld. Het voordeel van de kokers is dat je ook vrij blijft van deuken, dat ze makkelijker te stouwen zijn en je kunt er ook lege blikken en je  wisselzak stof dicht in doen als je de boel af taped. Fuji garandeert dat ze je overal op de wereld aan materiaal helpen. Dat scheelt alvast gedoe op de heen weg. Bestel de rollen dus voor de plaats van bestemming en neem een paar dagen extra marge ivm vertragingen..."

 Bastiaan Houtkooper

Robby: "Zorg ervoor dat je net zoveel materiaal uitvoert als dat je importeerde en laat daar een notitie van maken. Dat voorkomt een hoop narigheid". 

Anton van Munster vertelde me ervoor te zorgen dat alles er onberispelijk uitziet. Ervoor te zorgen dat de blikken voorzien zijn van ingevulde stickers - van het lab: "dus geen afgescheurde Kodak labels'. En de blikken voorzien van tape met de tekst 'EXPOSED FILM'. En Anton noemt nog dat hij er voor zorgt dat hij van alle materiaal de orginele aankoopfacturen bij zich heeft. En vooral - en daar is iedereen het over eens -: vriendelijk blijven, en rustig en cooperatief. Anton: "Dan zeg ik tegen zo'n beambte: 'ik heb een probleem en u kunt mij helpen dat op te lossen.'"

Bastiaan: Op mijn laatste rondje om de wereld kwamen we weer van alles tegen maar bottomline is dat als je toestaat ze elk blik mogen checken in de wisselzak, je er altijd langs de X-ray komt. Laatste keer duurde het twee uur met twee man en twee wisselzakken, dus neem de tijd vooraf."

Blijft nog ?©?©n vraag over. En dat is hoe de autoriteiten er op zullen reageren dat er in 'hun' gebied gefilmd zal gaan worden. Edwin Verstegen vertelde pas op een NSC avond over zijn keuze om een VPRO documentaire (over Chinese  'cyber coolies' ) te draaien met een Sony HVR-a1. Een piepkleine camera die in de zak van een jas past. Zo konden hij en de regisseur zich onopvallend - als toeristen - bewegen en werken.  ' En zo is er altijd wel wat.'

Alle citaten gepubliceerd met toestemming van de betrokkenen.